شهادت یکی از مهمترین دلایل اثبات دعاوی در محاکم قضائی است. اما گاهی اوقات شهادت دروغ باعث صدور احکام نادرست و ناعادلانه میشود که برای اصلاح آن باید به راهکارهایی قانونی مراجعه کرد. یکی از این راهکارها، “اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب” است. در صورتی که در روند دادرسی شهادت دروغ ثابت شود، امکان درخواست اعاده دادرسی برای اصلاح رای صادرشده وجود دارد. بر اساس مواد ۴۳۸ و ۴۳۹ قانون آیین دادرسی مدنی، درخواست اعاده دادرسی در دادگاهی که حکم مورد درخواست اعاده دادرسی را صادر کرده است، رسیدگی میشود و دادگاه در صورت اقتضا حکم خود را تغییر میدهد.
موارد و جهات اعاده دادرسی در ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی مدنی آمده است. از جمله این موارد اثبات جعلی و ساختگی بودن دلایل است که می تواند ناظر به جعلیت سند کتبی یا کذب بودن شهادت شهود باشد. برخی به دلیل ضعف اخلاقی حاضر میشوند در مراجع قضایی به عنوان شاهد حاضر شوند و دروغ بگویند. عملکرد این افراد باعث شده است شهادت که در طول تاریخ یکی از دلایل اثبات ادعا محسوب میشده است، گاهی کارکرد منفی داشته باشد و حقیقت را وارونه جلوه بدهد.
در قانون راههای مختلفی برای جلوگیری از ارایه چنین شهادتی وجود دارد که در بسیاری از موارد نیازمند هوشیاری و همکاری طرف مقابل دعوا با دادگاه است. به هر حال نمیتوان منکر آن شد که برخی از آرای قضایی با حضور و دخالت شاهدان دروغین صادر میشوند. آیا راهی وجود دارد که این آرا را دوباره به مسیر حق و حقیقت برگردانیم؟ قطعا چنین امکانی با استفاده از اعاده دادرسی وجود دارد؛ اما چطور و چگونه؟ با نگاهی به یکی از آرای وحدت رویه هیات عمومی دیوان عالی کشور به بررسی این موضوع میپردازیم.
تعریف اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب
اعاده دادرسی به معنای درخواست تجدیدنظر در مورد یک حکم قطعی است که قبلاً در دادگاه صادر شده و مبنای آن شهادت دروغ بوده است. طبق ماده ۲۷۲ قانون آیین دادرسی کیفری، شهادت کذب یکی از جهات اصلی اعاده دادرسی به حساب میآید. در صورتی که ثابت شود که شهادت یک یا چند شاهد دروغ بوده و این شهادت موجب صدور حکم نادرست شده است، دادگاه میتواند حکم خود را تغییر دهد. در واقع، اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب یکی از ابزارهای قانونی برای اصلاح احکام اشتباهی است که بر اساس شهادت دروغ صادر شدهاند.
سوالی که در این بحث جنبه کاربردی دارد این است که در صورتی که حکمی بر اساس شهادت دروغ صادر شده باشد، چگونه میتوانیم از آن برای اعاده دادرسی استفاده کنیم؟ همین که شاهد را حاضر کنیم که به دروغ بودن شهادت خود اقرار کند کفایت میکند یا خیر؟
رای وحدت رویه هیات عمومی دیوان عالی کشور خلاف این موضوع را مقرر کرده است. صدور رای وحدت رویه بعد از اختلاف نظر شعبه دوم و هشتم دیوان عالی کشور اتفاق افتاد. این دو شعبه در مورد قبول اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب رویههای مختلفی در پیش گرفتند؛ شعبه هشتم عقیده داشت که وقتی دورغ بودن شهادت موجب تجویز اعاده دادرسی است که حکم قطعی بر محکومیت شهود صادر شده باشد، ولی شعبه دوم معتقد بوده اگر گواهان تصدیق کنند شهادتشان ناشی از ضعف و ناتوانی بوده و مأخذ صحیح نداشته است، این امر موجب تجویز اعاده محاکمه است.
بعد از این اختلاف نظر موضوع در هیات عمومی دیوان عالی کشور طرح و رأی وحدت رویه چنین صادر شده است: «همانطور که شعبه هشتم دیوان عالی کشور در رأی خود استدلال کرده است که در مورد استدعای تجویز اعاده دادرسی شرط شمول مورد به شق ۴ ماده ۴۶ قانون آیین دادرسی کیفری به عنوان کذب شهادت شهودی که شهادت آنان مبنای حکم بوده است، ثبوت کذب گواهی گواهان در دادگاه کیفری به موجب حکم قطعی است، بنابراین حکم شعبه هشتم صحیحاً صادر شده و بی اشکال است.» معنی این رای وحدت رویه این است که وقتی شهادت کذب موجب صدور حکم قطعی شود، راه برای اعاده دادرسی باز است.
برای استفاده از این امتیاز ابتدا باید شهادت کذب در دادگاه ثابت شود و رای قطعی در این باره صادر شود و در مرحله بعد با استفاده از این رای اعاده دادرسی مطرح شود.
بنابراین برای اینکه شهادت دروغ مشمول اعاده دادرسی قرار گیرد شرط اول آن است که حکم برمبنای کذب شهود صادر شده باشد.علاوه بر این ادعای محکومعلیه به تنهایی مبنی بر کذب بودن شهادت شهود کافی نیست بلکه این مورد باید در دادگاه به موجب حکم قطعی اثبات شود.
بنابراین در صورتی که کسی محکومیت کیفری پیدا کند و اساس و مبنای حکم محکومیت او اظهارات چند نفر باشد و بعداً کذب گفتار آنها در دادگاه ثابت و محکوم و کیفر شوند و حکم محکومیت آنها قطعی شود این امر مورد تجویز اعاده محاکمه خواهد بود و همچنین عدول شهود از شهادت خود که قبلا ادا کردهاند مادام که دروغ بودن شهادت آنان به دلیل دیگری محرز نشود قضیه را مشمول ماده ۴۶۶ آیین دادرسی کیفری (ماده ۲۷۲ فعلی) نمیکند.
چرا اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب مهم است؟
به بررسی ماهوی یک دعوای قضاوت شده توسط دادگاه صادرکننده حکم، اعاده دادرسی گفته میشود. بنابراین اعاده دادرسی در مورد آرای قطعی انجام میشود؛ یعنی آرایی که یا مهلت تجدیدنظر آنها گذشته یا رای در مرحله تجدیدنظر در مورد آنها صادر شده است.
در این مرحله دادگاه صادرکننده رای بار دیگر به موضوع رسیدگی ماهوی میکند. درصورتی که در نتیجه دادرسی حکمی صادر شود که با خطا همراه باشد تردیدی نیست که باید مجدداً مورد رسیدگی قضایی قرار گیرد. بنابراین برای اینکه رأی دادگاهها مصون از خطا باشد؛ اعاده دادرسی پیشبینی شده است.
یکی از مواردی که ممکن است منجر به خطا در صدور رای شود شهادت دروغ است. بند ۴ ماده ۲۷۲ قانون آیین دادرسی کیفری جعلی بودن اسناد یا خلاف واقع بودن شهادت گواهان را که مبنای حکم صادر شده بوده است، از جهات اعاده دادرسی اعلام کرده است.
سوال این است که آیا برای جهات دیگر اعاده دادرسی نیز باید این موضوع به موجب حکم قطعی ثابت شود یا خیر؟ در پاسخ باید گفت مقایسه بند ۴ ماده ۴۶۶ قانون آیین دادرسی کیفری با بندهای ۵ ، ۶ و ۷ ماده ۵۹۲ قانون آیین دادرسی مدنی و بند ۴ ماده ۲۷۲ قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور کیفری و بندهای ۴ و ۵ ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی این نتیجه را به دنبال خواهد داشت که موضوع رای وحدت رویه فقط اعاده دادرسی در پروندههای کیفری را در برنمیگیرد بلکه علاوه بر مواردی که در آنها اثبات برخی مسایل برای استفاده از اعاده دادرسی محتاج حکم دادگاه است، مانند جعلیت سند مشخصا و وضوح شهادت کذب (خواه مستقیم و خواه غیرمستقیم در قالب مصداقی از به کار بستن حیله و تقلب) نیازمند صدور حکم قطعی جزایی در این باب (گواهی دروغ) است و نه طرق دیگر از قبیل عدول گواه شهادت خویش.
این فرآیند برای اطمینان از عدالت و صحت آرای قضائی حیاتی است. در بسیاری از موارد، افراد بهدلیل ضعف اخلاقی یا فشارهای مختلف به عنوان شاهد دروغین وارد مراجع قضائی میشوند. در این شرایط، اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب میتواند راهی برای اصلاح احکام ناعادلانه باشد و به فردی که به اشتباه محکوم شده است، این فرصت را بدهد تا حق خود را بازپس گیرد.
شرایط اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب
برای اینکه اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب امکانپذیر باشد، باید چند شرط اساسی وجود داشته باشد:
اثبات کذب شهادت: اولین شرط برای درخواست اعاده دادرسی، این است که باید ثابت شود شهادت شاهد یا شاهدان کذب بوده است. این موضوع باید بهطور قطعی و رسمی در دادگاه ثابت شود.
صدور حکم قطعی بر مبنای شهادت کذب: تنها در صورتی که حکمی بر مبنای شهادت کذب صادر شده باشد، امکان اعاده دادرسی وجود دارد. به عبارت دیگر، باید این شهادت در حکم اولیه نقش مؤثری داشته باشد.
کیفری بودن شهادت کذب: طبق ماده ۶۵۰ قانون مجازات اسلامی، شهادت کذب در دادگاهها جرم محسوب میشود و مجازاتهایی از قبیل حبس یا جزای نقدی برای آن در نظر گرفته شده است. برای اعاده دادرسی، باید اثبات شود که شهادت دروغ در جریان دادرسی موجب صدور حکم نادرست شده است.
صدور حکم قطعی در مورد شهادت کذب: همانطور که در رای وحدت رویه هیئت عمومی دیوان عالی کشور آمده است، برای اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب، ابتدا باید حکم قطعی بر محکومیت شهود صادر شود. تنها پس از صدور حکم قطعی، درخواست اعاده دادرسی قابل پیگیری است.
مراحل اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب
اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب، فرآیند قانونی است که مراحل خاص خود را دارد. این مراحل عبارتند از:
ثبت درخواست اعاده دادرسی: پس از ثابت شدن شهادت کذب در دادگاه و صدور حکم قطعی، فرد محکوم میتواند درخواست اعاده دادرسی را به دادگاه صادرکننده حکم ارائه دهد.
بررسی درخواست توسط دادگاه صادرکننده حکم: دادگاه صادرکننده حکم باید درخواست اعاده دادرسی را بررسی کرده و در صورت وجود شرایط قانونی، حکم خود را تغییر دهد.
اثبات شهادت کذب: برای اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب، باید در دادگاه اثبات شود که شهادت شاهد یا شاهدان کذب بوده است. این امر معمولاً با ارائه مدارک و شواهد جدید یا شهادت شهود جدید ممکن میشود.
صدور حکم جدید: در نهایت، پس از بررسی همه جوانب، دادگاه میتواند حکم جدیدی صادر کند که بر اساس حقیقت و واقعیت باشد.
نکات مهم شهادت کذب
- مجازات شهادت دروغ سه ماه و یک روز تا دو سال حبس و یا یک میلیون و پانصد هزار تا دوازده میلیون ریال جزای نقدی است.
- شهادت دروغ موجب بطلان حکم است و هر حکمی که بر این اساس صادر شود، بلااثر است و باید شهودی که شهادت کذب دادهاند، غرامت را بپردازند.
- مطابق قواعد کلی مسئولیت مدنی، هرگاه کسی سبب ورود خسارت شود، باید جبران کند. در شهادت کذب نیز شهود باید خسارت زیاندیده را جبران کنند.
- در امور کیفری یکی از جهات درخواست تجدیدنظر، دروغ بودن شهادت شهود است.
- چنانچه شاهد پس از ادای سوگند شهادت دروغ بدهد با احراز این موضوع برای دادگاه، مجازات سوگند و شهادت دروغ قابل جمع است. همچنین اگر شهادت دروغ در مورد حدود، قصاص یا دیات باشد، قاعده جمع مجازاتها اعمال میشود.
- اگر دو نفر شهادت دهند به آنچه که موجب قتل است مثل ارتداد یا چهار نفر شهادت دهند به آنچه موجب سنگسار است مثل زنا و بعد از اجرای حد یا قصاص ثابت شود که شهادت دروغ دادهاند قاضی و مامور از طرف او که حد یا قصاص را اجرا کرده است، ضامن نیستند بلکه قصاص برای شهود کاذب است با رد دیه به آنها به دلیل اینکه شهود کذب سبب تلف شدهاند.
- شکایت کذب باید در دادسرا مطرح شود و دادسرا به ادله جرم رسیدگی میکند در صورتی که دلایل کافی وجود داشته باشد کیفرخواست صادر میشود و نوبت رسیدگی به جرم در دادگاه کیفری میرسد.
- با صدور حکم هنوز نمیتوانیم آن را قطعی بدانیم و باید مهلت تجدیدنظرخواهی سپری شود و از آن تجدیدنظرخواهی نشود یا اینکه تجدیدنظرخواهی انجام شود و رای قطعی صادر شود. در این صورت میتوان این رای را ضمیمه درخواست اعاده دادرسی کرد و از دادگاه رسیدگی به درخواست اعاده دادرسی را درخواست کرد.
- برای اعاده دادرسی بر اساس کذب شهود باید این موضوع ابتدا به موجب حکم قطعی ثابت شود.
جمعبندی و نتیجهگیری
در این مقاله، بهطور جامع با شرایط و مراحل اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب آشنا شدیم. این فرآیند به افراد این فرصت را میدهد که در صورت صدور حکم نادرست بر اساس شهادت دروغ، بتوانند درخواست تجدید نظر داشته باشند و عدالت را در مورد خود برقرار کنند. اعاده دادرسی به دلیل شهادت کذب، یکی از ابزارهای مهم در دست قضات و وکلای دادگستری است تا از اشتباهات قضائی جلوگیری کرده و حکم ناعادلانه را اصلاح کنند.
اگر شما هم درگیر چنین فرآیندی هستید یا نیاز به مشاوره حقوقی در این زمینه دارید، همین امروز از خدمات وکلای متخصص مؤسسه حقوقی دادگران بهرهمند شوید. تیم ما آماده است تا شما را در این مسیر همراهی کند و بهترین مشاوره حقوقی را ارائه دهد.
