معامله ربوی یا همان نزول دادن و نزول گرفتن یکی از جرایم اقتصادی است که هم در شریعت اسلامی و هم در قوانین کیفری ایران جرمانگاری شده است. این جرم زمانی رخ میدهد که در یک معامله، یکی از طرفین وام یا قرضی را به دیگری میدهد و بهعلاوه بر مبلغ اصلی وام، بهره نیز دریافت میکند. در اینگونه معاملات، اصول قانونی و شرعی نقض میشود. با وجود قوانین سختگیرانه در این زمینه، برخی از افراد با استفاده از عقود معین مانند جعاله، مضاربه و مشارکت مدنی اقدام به دریافت نزول میکنند. اگرچه در شریعت اسلام این نوع معاملات حرام است و گناه بهشمار میآید، اما مجازات مشخصی برای آن تعیین نشده و مرتکب به مجازات تعزیر محکوم میشود.
در این مقاله، به بررسی شکواییهای پرداختهایم که موضوع آن تحصیل مال نامشروع از طریق معامله ربوی است و بهطور خاص بر شکایت مطرحشده بر اساس قانون مجازات اسلامی تأکید دارد.
قانونگذار در جهت جلوگیری از رخوت اقتصادی از طریق جایگزینی مبادله کالا و تولید با معامله پول، اقدام به جرم انگاری معامله ربوی یا دریافت ربا و نزول، نموده است.البته علاوه بر قانونگذار نوین شارع نیز عمل ربا یا هر نوع معامله ربوی را گناه دانسته است ولی در شریعت برای آن مجازات مشخصی نیست و مرتکب تعزیر می شود. معامله ربوی یا به تعبیر عامیانه نزول دادن و نزول گرفتن برای هر دو طرف معامله جرم است.اطلاق لفظ معامله از باب مسامحه است چرا که حتی اگر در قالب عقد انجام شود بدلیل غیر شرعی بودن و مخالفت با قانون اصلا معامله باطل است و شکل نمی گیرد (بند ۴ ماده ۱۹۰ قانون مدنی).
از آنجاییکه این رابطه برای هر دو طرف جرم محسوب شده فقط در صورتی یکی از طرفین می تواند اقدام به شکایت نماید که ورود خود را به این ورطه از راه اثبات اضطرار اثبات نماید. با وجود آنچه که گفته شد بانک ها سالهاست با استفاده از قالب های عقود معین مانند جعاله، مضاربه، مشارکت مدنی و امثال اینها اقدام به دریافت نزول می نمایند و متاسفانه حکومت و قانونگذار هم از آنها حمایت نموده!!!
متن شکواییه معامله ربوی
شاکی: خانم زهره …، آقای محمد جواد …
مشتکی عنه: آقای محمود …
موضوع شکایت: تحصیل مال نامشروع از طریق معامله ربوی
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب تهران
با سلام
احتراما به استحضار می رساند اینجانب محمد جواد … جانباز شیمیایی … درصد که به جهت شرایط جسمانی ام توان اشتغال به کاری را ندارم در سال ۹۵ به دلیل وضعیت حاد تنفسی اقدام به خرید ملکی در خارج از تهران واقع در کلارآباد …. نمودم ولی به دلیل وضع نامناسب مالی و اینکه توان پرداخت بدهی مربوط به خرید منزل را نداشتم و با وجود تعداد زیادی چک برگشتی، در شرایط مالی بسیار نامناسبی و دچار عسر و حرج بوده ام و به همین جهت به دنبال اخذ وام جهت پرداخت بدهی هایم بودم که در همین بین به نام آقای وحید … با معرفی مشتکی عنه (محمود …) به عنوان شخصی که حاضر است وام خود را به ما بفروشد واسطه آشنایی ما با مشتکی عنه شد.
اما پس از مدتی مشتکی عنه اظهار داشت امکان دریافت وام مذکور وجود ندارد ولی بجای آن می تواند معادل مبلغ وام به ما قرض دهد اما باید مبلغ قرض را همراه بهره آن به وی برگردانیم و باید ملکی را نیز به عنوان تضمین پرداخت قرض و سود آن به نام وی منتقل نماییم که پس از تصفیه حساب و پرداخت اصل مطلب و سود آن، مجددا آنرا به نام ما بر می گرداند.
بنده نیز به جهت شرایط بد مالی و وضعیت اضطراری که در آن بودم با تمامی شرایط وی موافقت نمودم و در ازای مبلغ ۴۵۰ میلیون تومان سه فقره چک به شماره های …. و … و … جمعا به مبلغ …. تومان بابت اصل طلب و سود آن به وی تسلیم نمودیم و همزمان با آن ملکی که متعلق به همسرم خانم زهره …. بود را بعنوان تضمین پرداخت بدهی به نام مشتکی عنه منتقل نمودیم. خود مشتکی عنه طبق اقرارنامه ای که امضا نموده تمامی این مراتب را اقرار و پذیرفته است و به علاوه که شهودی نیز وجود دارد که حاضر به ادای شهادت می باشند.
از آن تاریخ بنده در طی چند مرحله بخشی از بدهی ام را به مشتکی عنه پرداخت نمودم و زمانی که تتمه حساب را (اعم از اصل طلب و بهره آن) را آماده نمودم تا به وی بپردازم و ایشان در مقابل چک هایی که بابت تضمین گرفته و نیز ملک متعلق به همسرم را که بابت تضمین به نام خود انتقال داده است را به ما برگرداند و به موجب اظهارنامه رسمی مورخ ۱۳۹۸/۰۹/۱۸ با کد رهگیری … به وی اعلام نمودم که الباقی طلب وی آماده است و ظرف یک هفته نسبت به دریافت طلب خود و استرداد تضمین های اخذ شده (سه فقره چک و پلاک ثبتی … فرعی از … اصلی قطعه …. تفکیکی) اقدام نماید اما ایشان با افزایش قیمت املاک دیگر حاضر به مسترد نمودن ملک مذکور نمی باشد و بنا به مراتب فوق رسیدگی و تعقیب مشتکی عنه به اتهام تحصیل مال نامشروع از طریق معامله ربوی مستندا به ماده … قانون مجازات اسلامی و نیز صدور حکم به استرداد مال مستدعی است.
تحلیل حقوقی شکواییه
این شکواییه بهطور خاص به تحصیل مال نامشروع از طریق معامله ربوی پرداخته و در آن اشاره به استفاده از عقود مختلف برای دریافت نزول و بهرههای غیرقانونی دارد. یکی از نکات مهم این است که شاکی در تلاش است تا از طریق اثبات اضطرار، اثبات کند که در شرایطی بوده که مجبور به انجام این معامله ربوی شده است. این موضوع در مواقعی که شرایط اقتصادی فرد به حدی بحرانی است، میتواند دفاعی قابل قبول باشد. همچنین، نکته مهم دیگر در این پرونده، اقرارنامه است که مشتکی عنه امضا کرده و بهطور ضمنی پذیرفته است که تمامی شرایط معامله بر اساس ربا و نزول بوده است.
نکات مهم و هشدارهای حقوقی
اثبات اضطرار: برای شکایت از معامله ربوی، فرد باید اثبات کند که در شرایطی بوده که مجبور به انجام این عمل شده است. اگر نتواند این اضطرار را بهدرستی اثبات کند، احتمال رد شکایت وجود دارد.
معامله باطل: طبق بند ۴ ماده ۱۹۰ قانون مدنی، معامله ربوی بهطور کلی باطل است و هیچ اثر حقوقی ایجاد نمیکند، حتی اگر در قالب عقد انجام شود.
عدم امکان شکایت از طرف مقابل بدون اثبات ربا: تنها در صورتی که ربا اثبات شود، میتوان شکایت کرد، در غیر این صورت، شکایت از یک معامله باطل نمیتواند نتیجهای به دنبال داشته باشد.
این شکواییه نشان میدهد که چگونه فردی میتواند با استناد به اصول شرعی و قانونی، در مقابل یک معامله ربوی اقدام به شکایت کند. اثبات ربا و مال نامشروع در اینگونه موارد نیازمند مدارک معتبر و مستند است که میتواند شامل اقرارنامهها، شهادت شهود و مدارک مالی باشد.
در صورتی که شما نیز با مسائل مشابه درگیر هستید و نیاز به مشاوره حقوقی در خصوص معاملات ربوی و تحصیل مال نامشروع دارید، میتوانید با مؤسسه حقوقی دادگران تماس بگیرید و از خدمات تخصصی ما بهرهمند شوید.
