در دنیای پزشکی، آسیبهای وارده به بیمار به دلیل تقصیر یا قصور پزشک میتواند به مشکلات جدی و خسارات جانی و مالی منجر شود. از آنجا که پزشکان با سلامت و جسم انسانها سر و کار دارند، هر گونه کوتاهی یا اشتباه میتواند تبعات سنگینی به همراه داشته باشد. برای همین منظور، قانونگذار مراجع مختلفی را برای رسیدگی به شکایات بیماران و برخورد با قصور پزشکان تعیین کرده است.
متقابلاً پزشکان و نهادهای درمانی برای کاستن از مسئولیت خود در اثر آسیب های احتمالی وارده به جسم بیمار متوسل به راه حل هایی می شوند که بارزترین آنها گرفتن برائت از بیمار و بستگان و اولیای دم وی قبل از شروع پروسه درمان است. اما چیزی که در دایره ان برائت قرار نمی گیرد قصور و تقصیر و به طور کلی آسیب هایی است که در اثر اهمال و کوتاهی و زیاده روی و بی اطلاعی عدم رعایت نظامات حررفه ای از سوی شخص یا اشخاص عضو تیم درمان و یا حتی بیمارستان و مجموعه درمانی ممکن است رخ دهد.در ادامه به نقل از یکی از مسئولان پزشکی قانونی به بارزترین موارد قصور و خطای پزشکی اشاره می شود.
در این مقاله، به بررسی عوامل مختلفی که باعث شکایت از پزشکان میشود و همچنین نحوه پیگیری این شکایات در مراجع قانونی خواهیم پرداخت.
قصور پزشکی چیست؟
در الفاظ و عبارات گاهی با برخی واژگانی روبهرو میشویم که شاید از نظر ما هممعنی باشند و یک منظور را برسانند اما در واقع اینگونه نیست و در مواجهه با الفاظ باید بسیار دقت کرد. در اصطلاحات حقوقی دو واژه قصور و تقصیر وجود دارند که هردو به ظاهر شاید یک معنا داشته و مترادف باشند اما در عمل از یکدیگر مجزا هستند. هردو به معنای کوتاهی کردن هستند اما کوتاهی در هرکدام متفاوت است.
زمانی که ما از قصور صحبت میکنیم در واقع نوعی غفلت در آن وجود دارد اما زمانی که تقصیر را بیان میکنیم در این واژه «عمدی بودن» نهفته است. باید توجه داشته باشیم که قصور و تقصیر بهعنوان مصادیق خطا از دو حیث مدنی و کیفری قابل بررسی هستند. البته تقصیر پزشکی معادل خطای جزایی است. بسته به نوع قصوری که شکل گرفته است، از سوی قانونگذار مجازاتی نیز برای فرد در نظر گرفته میشود. برای مثال رانندگی اصولی دارد که باید رعایت شود و اگر این اصول رعایت نشود، جریمه یا مجازاتی برای او در نظر گرفته میشود.
تفاوت «قصور» و «تقصیر» پزشکی در این است که در «تقصیر پزشکی» نوعی عمد نهفته است و اراده قبلی در آن دخالت دارد اما در «قصور پزشکی» نوعی غفلت وجود دارد که از روی سهو اتفاق میافتد ولی در هرصورت هردو مجازات دارند. تقصیر پزشکی مصادیقی دارد که بیاحتیاطی، بیمبالاتی، نبود مهارت و رعایت نکردن نظامات دولتی، مصادیق آن را تشکیل میدهد. قانونگذار در قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ مصادیق تقصیر پزشکی یا همان خطای جزایی را شامل «بیاحتیاطی» و «بیمبالاتی» میداند و نبود مهارت و رعایت نکردن نظامات دولتی، ذیل بیاحتیاطی و بیمبالاتی قرار میگیرند.
بیشتر شکایات بیماران یا اطرافیان آنها از پزشکان در خصوص «خطا در تشخیص»، «بیاحتیاطی» و «بیمبالاتی در معالجه و درمان بیماران» یا «مراقبتهای بعد از عمل جراحی» است. برابر قانون، تخلفهای پزشکی شامل سهلانگاری در انجام وظیفه، رعایت نکردن موازین علمی، شرعی و قانونی، افشا کردن اسرار و نوع بیماری، انجام اعمال خلاف شئون پزشکی، جذب بیمار از طریق تبلیغات گمراهکننده و فریفتن بیمار استولی جرایم پزشکی مواردی هستند که در قانون مجازات اسلامی قانونگذار برای آن مجازات در نظر گرفته است ولی شخصی که مرتکب آن میشود پزشک و یا جزء تیم پزشکی است. تخلف پزشکی فقط شامل عناوینی که ذکر شد میشوند اما قصور پزشکی بعنوان یک جرم تلقی میشود و نحوه رسیدگی به آن نیز متفاوت است.
مجازات تخلفات پزشکی
مرجع تشخیص تخلفات پزشکی، سازمان نظام پزشکی است و به دلیل تخصصی بودن موضوع از نظرات کارشناسی متخصصان مربوطه استفاده خواهد شد. اگر تخلف پزشکان جرم نباشد فقط به عنوان تخلف انتظامی با آن برخورد خواهد شد. رعایت نکردن موازین شرعی و قانونی و مقررات صنفی و حرفهای و شغلی و سهلانگاری در انجام وظایف قانونی به وسیله شاغلان حرف پزشکی، تخلف محسوب میشود و متخلفان با توجه به شدت و ضعف عمل ارتکابی و تعدد و تکرار آن، حسب مورد به مجازات زیر محکوم میشوند:
- تذکر یا توبیخ شفاهی در حضور هیئت مدیره نظام پزشکی محل اخطار یا توبیخ کتبی با درج در پرونده نظام پزشکی محل
- توبیخ کتبی با درج در پرونده نظام پزشکی و نشریه نظام پزشکی محل یا الصاق رأی در تابلوی اعلانات نظام پزشکی محل محرومیت از اشتغال به حرفههای پزشکی و وابسته از ۳ ماه تا ۱ سال در محل ارتکاب تخلف
- محرومیت از اشتغال به حرفههای پزشکی و وابسته از ۳ ماه تا ۱ سال در تمام کشور
- محرومیت از اشتغال به حرفههای پزشکی از بیش از ۱ سال تا ۵ سال در تمام کشور
- محرومیت دایم از اشتغال به حرفههای پزشکی و وابسته در تمام کشور
چنانچه تخلف پزشکان و کادر پزشکی به گونهای باشد که منجر به قتل، آسیبدیدگی جسمی و روحی، نقص عضو و… بیمار به صورت عمدی یا غیرعمدی شود، با مرتکب آن برابر مجازاتهای مندرج در قوانین جزایی به خصوص قانون مجازات اسلامی برخورد خواهد شد.
تخلف انتظامی
عدم رعایت نرخ مصوب تعرفههای پزشکی ارائه داروهای مشابه به جای داروی اصلی برخورد نامناسب کادر پزشکی با بیماران، عدم پذیرش بیماران اورژانسی توسط مراکز درمانی نداشتن امکانات ضروری پزشکی.
مراجع صالح برای رسیدگی به جرایم پزشکی
دادگاههای عمومی
در این دادگاهها میتوان از جنبه جزایی و یا حقوقی نسبت به عملی که پزشک مرتکب آن شده است شکایت کرد؛ به عبارت دیگر، هر عملی که در قوانین مدنی و یا جزایی کشور قابلیت پیگیری قضایی داشته باشد در صلاحیت این دادگاههاست. با وجود این، از آنجا که اقدامات پزشکی از زمره مسائل تخصصی محسوب میشود که نیاز به نظریات و دیدگاه کارشناسانه دارد، قوهقضاییه اقدام به تخصیص یک دادسرا به طور ویژه به جرایم پزشکی و دارویی کرده است.
دادسرای جرایم پزشکی
شهر تهران دادسراهای مختلفی دارد که بعضی از آنها به امور ویژه اختصاص یافتهاند؛ از آن جمله دادسرای ویژه رسیدگی به جرایم پزشکی است که مردم میتوانند برای رسیدگی به مشکلات و پروندههای قضایی خود در رابطه با قصور و جرایم پزشکی در هر سطحی به آنجا مراجعه کنند.
روند رسیدگی به پروندههای مطرح در این دادسرا اینگونه است که پس از طرح و ارجاع موضوع به کمیسیونهای پزشکی، پرونده بررسی میشود و در صورتی که قصور کادر درمانی تشخیص داده شود، مراتب قصور به شعبه رسیدگی کننده ارسال و به دنبال آن پزشک و تیم پزشکی برای ادای توضیحات احضار میشوند و در نهایت دادسرا با اخذ تصمیم مقتضی یا قانع میشود که قصوری رخ نداده است و قرار منع یا موقوفی تعقیب صادر میکند و یا اینکه ادعای شاکی را قریب به واقع میبیند و با صدور کیفرخواست پرونده را به دادگاه ارسال میکند و دادگاه کیفری نیز بر اساس محتویات پرونده، نظریه کارشناس و دفاعیات هردو طرف اقدام به صدور رأی میکند.
شورای حل اختلاف
از اوایل سال ۸۹ و پس از گذشت یک سال و نیم از تصویب دستورالعمل تشکیل شوراهای حل اختلاف ویژه امور پزشکی (مصوب ۱۳۸۶/۰۶/۳۱) در بسیاری از استان ها شوراهای حل اختلاف ویژه رسیدگی به امور بهداشتی و پزشکی شروع به فعالیت کردند. در تهران نیز مجتمع شماره ۲۹ شورای حل اختلاف به امور بهداشتی و پزشکی تخصیص یافته است.
رسیدگی و حل و فصل اختلافات اعضای جامعه پزشکی با یکدیگر و همچنین اختلافات جامعه پزشکی با سایر اشخاص در صورتیکه مبلغ خواسته یا محکوم شده کمتر از ۵ میلیون تومان باشد و یا در صورتی که هر دوطرف در خصوص ارجاع پرونده به شورا توافق داشته باشند، در صلاحیت شورای حل اختلاف است. در عمل عمده پروندههای مرتبط با دندانپزشکی و یا پروندههایی که پیشبینی میشود دیهای که متهم به آن محکوم خواهد شد کمتر از ۵ میلیون تومان است به شورای حل اختلاف جهت رسیدگی ارجاع میشود.
سازمان تعزیرات حکومتی
قانون تعزیرات حکومتی امور بهداشتی و درمانی مصوب۱۳۶۷/۱۲/۲۳ مجمع تشخیص مصلحت نظام اسلامی از تخلفات زیادی نام برده است که مهمترین تخلفات موضوع آن عبارتند از:
الف- ایجاد مؤسسه پزشکی غیرمجاز توسط افراد بدون صلاحیت
ب- ایجاد مؤسسه پزشکی توسط متخصصین بدون پروانه
ج- خودداری بیمارستانها از پذیرش وارائه خدمات اولیه لازم به بیماران اورژانسی و…
رسیدگی به این تخلفات در حیطه صلاحیت سازمان تعزیرات حکومتی است اما باید دقت کرد، در صورتی که مؤسسه پزشکی توسط افرادی ایجاد شده باشد که تخصص لازم را دارند اما نسبت به کسب مجوزهای لازم اقدامی نکردهاند موضوع در صلاحیت دادسرای انتظامی سازمان نظام پزشکی قرار میگیرد.
ساز و کار برخورد با قصور پزشکی سازمان نظام پزشکی در زمینه برخورد با قصور پزشکی، یک تشکیلات دادرسی دارد که برای بررسی این موضوع، در صورت صحت اثبات شاکی، مبنی بر رخ دادن قصوری از سوی یک پزشک یا پرستار، در صدد جبران این مساله برمیآیند.
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور، وظیفه بازرسی و نظارت بر مؤسسههای پزشکی، مطبها و مراکز درمانی را بر عهده دارند و اگر با جرم و تخلفی برخورد کردند، باید حسب مورد آن را به دادسرای ویژه جرایم پزشکی و دارویی یا شعبه خاص دادگاههای عمومی و انقلاب در مراکز استانها یا شعب ویژه پزشکی و دارویی سازمان تعزیرات حکومتی یا دادسراهای انتظامی نظام پزشکی ارسال کنند. البته باید تاکید کرد که مرجع رسیدگی به تقصیرات پزشکی همانگونه که اشاره شد، در تهران، دادسرای ویژه جرایم پزشکی و دارویی و در سایر شهرستانها، دادسراهای عمومی و انقلاب است.
برخورد با پزشکان در صورت ارتکاب جرم
بر اساس ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی، مصوب سال ۱۳۹۲، هرگاه پزشک در معالجاتی که انجام میدهد، باعث مرگ یا صدمه فردی شود باید دیه بپردازد مگر آنکه عمل وی مطابق مقررات و موازین فنی بوده و یا اینکه قبل از عمل، از شخص مریض یا اولیای وی رضایت گرفته باشد و در عمل نیز تقصیری نداشته باشد.
اگر شخص بیمار پس از عمل آسیب ببیند ولی پزشک در آن آسیبدیدگی قصور یا تقصیری نداشته باشد مسئول نیست. همچنین بر اساس ماده ۴۹۶ این قانون، پزشک در معالجاتی که دستور انجام آن را به مریض یا پرستار و مانند آن صادر میکند، در صورتی که شخص فوت کند یا صدمه جسمی ببیند مسئول است مگر اینکه طبق ماده بالا عمل شود. هرگاه مریض یا پرستار بدانند که دستور پزشک اشتباه است و موجب صدمه میشود ولی با وجود این به دستور عمل کنند، پزشک مسئول نیست بلکه خود مریض یا پرستار مسئول خسارت و یا صدمه هستند.
توضیحات تکمیلی یا نکات مهم
مجازاتهای انتظامی پزشکان: تخلفاتی که از جنبه کیفری و جزایی برخوردار نیستند، ممکن است تنها بهعنوان تخلفات انتظامی بررسی شوند که شامل توبیخ، اخطار یا محرومیت از اشتغال موقت یا دائم است.
عدم دریافت رضایت بیمار: یکی از مسائل مهم در اینگونه شکایات، عدم دریافت رضایت بیمار یا خانواده وی قبل از شروع درمان است که میتواند بهعنوان عامل رافع مسئولیت پزشک شناخته شود.
در صورتی که از عملکرد پزشک خود ناراضی هستید و معتقدید که در درمان شما قصور یا تقصیر صورت گرفته است، میتوانید از طریق مراجع قانونی مختلف مانند دادسرای ویژه جرایم پزشکی یا شورای حل اختلاف شکایت کنید. این مراجع مسئول رسیدگی به پروندههای قصور پزشکی و اتخاذ تصمیمات قانونی در خصوص پزشکان متخلف هستند. برای پیگیری شکایات، داشتن مستندات کافی و آگاهی از مراحل قانونی بسیار مهم است. اگر نیاز به مشاوره حقوقی دارید، از خدمات وکلای مؤسسه حقوقی دادگران بهرهمند شوید و برای دریافت مشاوره اقدام کنید.
